วิพากษ์วิจารณ์ (2) --- Authorship.

สำหรับท่านที่ไม่ทราบเรื่องราวในตอนที่ (1)

เวลาได้ดูหนังหรือได้ยินใครพูดถึงหนัง เพื่อนๆคงจะเคยได้ยินคำว่า "ผู้กำกับ" (Director) มาบ้าง --- เคยสงสัยไหมครับว่าเขาเป็นใคร และ มีความสำคัญอย่างไร --- ถ้าถามว่านักแสดง, ผู้เขียนบท, ผู้ออกแบบเครื่องแต่งตัว, และผู้กำกับภาพ (cinematographer) ฯลฯ มีบทบาทอย่างไรนี่คงฟังแล้วทึ่มพิลึกเพราะความหมายออกจะชัด ---- แต่ผู้กำกับนี่เขากำกับอะไร เขาทำอะไรนักหนากันเชียว ทำไมรางวัล "Best Director" ในงานประกาศรางวัลOscar ถึงได้มีเกียติยศนัก

ผมไม่ได้ตั้งใจจะยวนผู้ใดนะครับ แต่ผมจะตอบว่า ผมไม่ทราบว่าผู้กำกับนี่เขากำกับอะไร ก็ไม่เคยเข้าวงการบันเทิงนี่ --- แต่ถ้าผมเข้าใจไม่ผิดจากเวลาที่เขาไป สัมภาษณ์ ผู้กำกับชื่อก้องทั้งหลาย และจากหนังบางเรื่องที่เกี่ยวกับการกำกับหนัง (เช่น "Day for Night" หรือ "8 ?") การกำกับหนังก็คงเปรียบได้กับการทำงาน"บริหาร"ทั้งปวงที่จะต้องควบคุมลูกทีมให้ทำงานไปตามแผนการหรือ "vision" ที่ท่านผู้นี้วางไว้จนสำเร็จ

ในวงการหนัง"ศิลปะ" (art cinema) --- ซึ่งในความเข้าใจอันด้อยพัฒนาของผมนั้นแปลไปง่ายๆว่า "หนังอะไรก็ตามที่ฉายในโรงใกล้ๆที่ทำงานผม (ซึ่งเดิมชื่อ C* Art Cinema พอดี)" --- ผู้กำกับนั้นไม่ต่างอะไรกับพระเจ้า ผู้กำกับเป็นศิลปิน เป็นผู้ให้กำเนิดงานอันงามไร้ที่ติ เป็นผู้มี vision อันก้าวล้ำ นำมนุษย์ไปสู่แสงแห่งปัญญา ---- ผู้กำกับเหล่านี้ก็เช่น John Ford, Howard Hawks, Alfred Hitchcock เขาเหล่านี้ได้รับสถานภาพ "auteur" (เป็นภาษาฝรั่งเศษแปลว่า author) จากนักเขียนชาวฝรั่งเศษกลุ่ม"คลื่นลูกใหม่" (Novelle Vogue) ในยุคปี 60s เช่น Truffaut, Goddard, Chabrol และ Rohmer นักเขียนกลุ่มนี้สนับสนุนการมองผู้กำกับว่า เป็นดั่งศิลปินและผู้สร้าง --- ในภายหลัง นักเขียนเหล่านี้บางท่านยังได้เปลี่ยนไปกำกับหนังเองด้วย

ความคิดจากกลุ่มนี้มีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อวงการภาพยนตร์ ทั้งการสร้างหนังที่เป็นส่วนตัว (personal) มากขึ้น (ติดกับระบบและธุรกิจน้อยลง) และการวิจารณ์หนังที่จะใช้ผู้กำกับเป็น "key" ในการเปรียบเทียบ และศึกษาหนังมากขึ้น สถานภาพ "auteur" ได้ถูกแจกให้กับผู้กำกับอีกหลายท่าน ที่ผมนึกออก(และเห็นด้วย) ก็เห็นเป็นเช่น Welles, Fellini, (Preston) Sturge, (Woody) Allen, Kieslowski ถ้าจะใหม่ๆหน่อยก็เห็นจะเป็น Spielberg, Tirantino, Wong Kar-Wai, และ John Woo.

แต่อะไรหรือครับที่ทำให้ผู้กำกับเปรียบได้ดั่งผู้ให้กำเนิด ---- คงเป็นเพราะหนังโดยผู้กำกับคนเดียวกันมักจะเสนอ style และ theme ที่ค่อนข้างจะเด่นและจำได้ง่ายในหนังทุกเรื่องของเขา --- เช่น John Woo มักจะใส่ slow motion เข้าไปใน action sequence, Welles นิยมใช้ deep focus, Hitchcock ชอบใส่ "ลุ้นระทึก" (suspense) ลงไปในบท แล้วถ้าพูดถึง theme ที่ค่อนข้างคงเดิมก็เช่น มุขตลกของ Woody Allen มักจะมาจากความไร้แก่นสารของมนุษย์ (absurdity of human condition) และ หนังของ Tirantino มักจะเกี่ยวกับตัวโกงที่มีเสน่ห์ น่าเกรงและน่าขบขำในเวลาเดียวกัน

แต่ถ้าถอยกลับมามองสักเดี๋ยว เราก็จะเริ่มสงสัยอีกว่า หนังนี่ไม่ได้ทำคนเดียวนี่นา --- ถ้าผมบอกว่าเพลงนี้แต่งโดย Mozart หรือว่าหนังสือเล่มนี้เขียนโดย James Joyce เราคงไม่ต้องถกเถียงกันมาก ยิ่งถ้ามีต้นฉบับ (menuscript) มายันด้วย ก็ยิ่งชัด --- แต่ถ้าเป็นหนังนี่ ไหนจะดาราตั้งไม่รู้กี่คน ไหนจะคนเขียนบท ไหนจะใครเป็นคนรับผิดชอบเรื่องกล้องอีก ไม่ว่าความสามารถทางไหนจะด้อยไปก็ทำให้หนังขาดความสมบูรณ์ทั้งนั้น --- ที่จริงแล้วหนังบางเรื่องผู้กำกับดูแทบไม่มีบทบาทเลย เช่นหนัง James Bond ทั้งหลาย ใช่ว่าผู้กำกับคนเดียวกำกับ Bond ทั้ง 20 กว่าเรื่องที่ไหน

ที่น่าสนใจกว่านั้นก็คือว่า เราแทบจะไม่เคยได้สัมผัส "ผู้แต่ง" (author) จริงๆเลยไม่ว่าเป็นงานประเภทไหน --- ผู้แต่งมีตัวมีตนอยู่เฉพาะในงานที่เขาเขียนเท่านั้น เราเอางานที่เขาว่าแต่งโดยคนๆเดียวกันมานั่งพยายามวิเคราะห์ว่าอะไรบ้างที่เป็นจุดเด่นของคนๆนั้น ทิ้งผลงานส่วนที่ดูจะไม่เกี่ยวข้อง หรือขัดแย้งกันออกไป --- ตัวผู้แต่งจริงๆนั้นแทบไม่มีบทบาทอะไรเลย จริงอยู่บางทีเราก็พยายามเอาตัวจริงเขามาเกี่ยวข้องโดยการไป สัมภาษณ์ ผู้แต่งว่าเขาตั้งใจจะให้งานเขาสื่ออะไร --- แต่ส่วนใหญ่ไม่ค่อยได้ผลหรอกครับ ตัวเราเองเป็นผู้ดูและผู้"อ่าน"งานของเขา ความหมายมันอยู่กับเราตีความ ไม่ใช่ว่าอยู่กับผู้แต่ง

ในยุคหลังๆ นักเขียนที่มีอิทธิพลต่อการศึกษาภาพยนตร์ เห็นจะเป็น Roland Barthes และ Michel Foucault ที่เสนอให้มองว่าผู้แต่งนั้นเป็น วิธีการจัดระบบ (means of classification) วิธีหนึ่ง --- "ชื่อ"ของผู้แต่ง สามารถบอกได้ถึงผลงานกลุ่มหนึ่ง ซึ่งต่างจากผลงานกลุ่มอื่นๆที่ถูกกล่าวถึงโดยชื่ออื่น

แล้วทำไม ยังมีผู้ที่ยกย่องผู้กำกับเป็นพระเจ้าและผู้สร้างอยู่ล่ะครับ? เห็นจะเป็นเพราะว่า ความคิดที่ว่ามีผู้ที่สามารถก่อกำเนิดโลกส่วนตัวของตน สามารถถ่ายทอดความคิดตนสู่ผู้อื่น และการที่ได้หลงเหลือชื่อของตนให้คนรุ่นหลังแม้ตัวตายไปแล้ว เป็นอะไรที่ทุกผู้แสวงหา

อย่างไรก็ดี ในความเห็นส่วนตัวของผมนั้น การเลือกหนังโดยใช้ผู้กำกับเป็นเครื่องช่วยตัดสินใจนี่ น่าเชื่อถือได้กว่าวิธีอื่นๆ ---- ยังไงเสียคราวหน้าถ้าจะไปดูหนังลองใช้วิธีนี้ประกอบกับcriteria อื่นๆ (เช่น ผู้แสดง, Oscar, หรือว่า ประเภทหนัง) ดูสิครับ

References and Further Reading.

The Internet Movie Database: http://www.imdb.com

Theories of Authorship: John Caughie (Editor), BFI Readers in Film Studies, Routledge 1999.

What is an Author?: Michel Foucault, Various Collections.

The Death of the Author: Roland Barthes, from Image-Music-Text, Fontana, London 1977.