พืชวงศ์ถั่วกับมหาวิทยาลัยเมืองไทย
(Legumes and Thai Universities)

สวัดดีครับทุกๆท่าน ขอต้อนรับเข้าสู่คอลัมน์ชีวิตมหัศจรรย์อีกครั้งหนึ่ง คราวก่อนเราคุยกันเรื่อง ชื่อวิทยาศาสตร์ของสิ่งมีชีวิต ยังคงจำกันได้นะครับว่ามีกฎของการตั้งชื่อและใช้ชื่อวิทยาศาสตร์กันอย่างไรบ้าง ทวนตรงนี้ว่า ชื่อวิทยาศาสตร์ของสิ่งมีชีวิต ประกอบด้วย 3 หน่วย หน่วยแรกคือ ชื่อสกุล (genus) หน่วยที่สองคือ ชื่อบอกลักษณะเฉพาะของ สิ่งมีชีวิตนั้น ในทางพฤกษศาสตร์เรียกว่า specific epithet หน่วยที่สามคือ ชื่อของผู้ตั้งชื่อสิ่งมีชีวิตนั้น ตัวอย่างในบทความครั้งก่อนที่ให้ไว้คือ ชื่อของไม้ประจำประเทศไทย ชัยพฤกษ์ ที่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Cassia fistula L. or Cassia fistula L. สังเกตนะครับว่า การเขียนนั้นต้องเขียนแบบตัวเอน หรือขีดเส้นใต้ หากต้องการทบทวนในรายละเอียด ลองย้อนไปอ่านคอลัมน์นี้ฉบับก่อน

มาคราวนี้มีเรื่องพิศวงนิดหน่อยจะมาเล่าสู่กันฟัง อาจจะเดาได้นะครับ ก็ตามชื่อบทความในครั้งนี้ข้างบนครับ คงยังไม่ลืมนะ ที่ ชัยพฤกษ์ หรือ Cassia fistula L. นั้นเป็นพืชวงศ์ถั่ว หรือ Fabaceae (Leguminosae) และหากลงในรายละเอียด พืชวงศ์ถั่วนั้นถูกจัดแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มย่อย (3 subfamilies) ตามลักษณะสัณฐานวิทยาซึ่งสอดคล้องกับความสัมพันธ์ทางสายวิวัฒนาการด้วยคือ
1. Mimosoideae พืชตัวอย่างในกลุ่มนี้ ได้แก่ ไมยราบและจามจุรี
2. Caesalpinioideae พืชตัวอย่างในกลุ่มนี้ ได้แก่ ชัยพฤกษ์ หางนกยูง ชงโค และมะขาม
3. Faboideae (Papilionoideae) พืชตัวอย่างในกลุ่มนี้ ได้แก่ ถั่วกินได้ชนิดต่างๆ

ตารางที่ 1 แสดงจำนวนพืชวงศ์ถั่วที่พบในโลกและในประเทศไทย

1,2,3,5 ดู Reference. Also note that genus is single, genera is plural while species is both used as single and plural.

วงศ์นี้เป็นวงศ์ใหญ่ทีเดียว มีสมาชิกมากถึง 619 สกุล 17815 ชนิด ในวงศ์พืชทั้งหมดของพืชมีดอก นับว่าวงศ์ถั่วใหญ่เป็นอันดับสาม รองจาก วงศ์ทานตะวัน (Asteraceae) ซึ่งมีสมาชิกประมาณ 1535 สกุล 23000 ชนิด และวงศ์กล้วยไม้ (Orchidaceae) ซึ่งมีสมาชิกประมาณ 775 สกุล 19500 ชนิด และจากการศึกษาหาความสัมพันธ์ทางสายวิวัฒนาการพบว่า Fabaceae5 เป็น monophyletic group ความสัมพันธ์ภายในวงศ์ พบว่า4 พืชในกลุ่ม Caesalpinioideae เป็นกลุ่มแรกที่เกิดขึ้น และพืชในกลุ่ม Mimosoideae มีประวัติวิวัฒนาการภายใน Caesalpinioideae และ Faboideae เป็นกลุ่มพืชล่าสุดที่เกิดขึ้นในวงศ์ถั่ว มีคำศับย์ที่สำคัญอยู่สองสามคำที่ใช้อธิบายความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต คือ monophyly, paraphyly และ polyphyly (คำคุณศับย์คือ monophyletic, paraphyletic และ polyphyletic) monophyly หมายถึง กลุ่มสิ่งมีชีวิตที่มีบรรพบุรุษร่วมกัน paraphyly หมายถึง กลุ่มสิ่งมีชีวิตที่มีบรรพบุรุษร่วมกันแต่ไม่ได้รวมทายาททั้งหมดไว้ในกลุ่ม polyphyly หมายถึง กลุ่มสิ่งมีชีวิตที่มีที่มาจากสองสายบรรพบุรุษหรือมากกว่า ขอให้สังเกตว่าคำเหล่านี้ใช้ในเชิงสัมพันธ์ (relative) โดยการจะบอกว่ากลุ่มสิ่งมีชีวิตใดเป็น monophyletic, paraphyletic หรือ polyphyletic ต้องมีจุดอ้างอิงเสมอ ในที่นี้ Caesalpinioideae เป็น paraphyletic group เพราะ Mimosoideae เกิดขึ้นภายในสายวิวัฒนาการของ Caesalpinioideae แต่ไม่จัดว่า พืชในกลุ่ม Mimosoideae เป็น Caesalpinioideae เพราะหลายเหตุผล โดยเหตุผลหลักคือความแตกต่างทางลักษณะกายภาพ หรือ สัณฐานวิทยา แต่พบว่าทั้ง Mimosoideae และ Faboideae เป็น monophyletic group อาจจะไม่กระจ่างนักในการแนะนำคำศัทย์ใหม่ครั้งนี้ ใว้คราวหน้าจะมีโอกาสมาคุยกันเฉพาะเรื่องการศึกษาหาความสัมพันธ์ทางสายวิวัฒนาการ ซึ่งเป็นศาสตร์ที่สำคัญที่สุดศาสตร์หนึ่งในชีววิทยา

ย้อนกลับมาถึงหัวข้อเรื่องที่เกลิ่นไว้ จากการสืบค้นข้อมูลในครั้งก่อนและเพิ่มเติม ผมพบว่า มหาวิทยาลัยเมืองไทยดูเหมือนจะพิศมัยพืชวงศ์ถั่วเป็นพิเศษ หลายแห่งจึงได้เลือกสมาชิกในพืชวงศ์นี้เป็นพืชประจำมหาวิทยาลัย ขอไล่มาตั้งแต่ มหาวิทยาลัยเก่าแก่ เช่น จุฬา-จามจุรี ธรรมศาสตร์-ยูงทอง เกษตร-นนทรี เชียงใหม่-ทองกวาว ขอนแก่น-กัลปพฤกษ์ วลัยลักษณ์-ประดู่ ในตารางข้างล่างผมได้จัดแบ่งพืชที่กล่าวมาตาม 3 subfamilies ที่กล่าวแล้ว

ตารางที่ 2 แสดง พืชวงศ์ถั่วและมหาวิทยาลัยเมืองไทย

มีข้อสังเกตอีกนิดว่า พืชสองชนิดในตาราง มิใช่พืชท้องถิ่นของประเทศไทย คือ Samanea saman หรือ จามจุรี และ Delonix regia หรือ ยูงทอง โดยที่ Samanea saman เป็นพืชของ South America และ Delonix regia เป็นพืชของ Madagascar พืชประจำมหาวิทยาลัยที่ไม่ใช่พืชวงศ์ถั่ว ได้แก่ ศรีตรัง (Jacaranda mimosifolia D. Don)-มอ. สุพรรณิการ์ (Cochlospermum religiosum (L.) Alston)-ราม และ ปีปทอง (Radermachera ignea (Kurz) Steenis)-สุรนารี โดยศรีตรังเป็นพืชจาก South America

สำหรับเหตุผลที่พืชวงศ์ถั่วที่กล่าวถีงได้รับเลือกเป็นไม้ประจำมหาวิทยาลัย คงเป็นเพราะ เป็นไม้ใหญ่ที่สามารถให้ร่มเงาได้ และดอกก็ยังมีสีสรรงดงาม ยังมีอีกหลายมหาวิทยาลัยครับที่ผมไม่ทราบว่าพืชชนิดใดเป็นพืชประจำ ถ้าอย่างไรกรุณาแจ้งมาด้วยนะครับ ในโอกาสหน้าผมจะได้ทำตารางสรุปให้ดู หรืออาจจะมีจุดที่น่าสนใจมาเล่าสู่กันฟังอีกครับ คำถามก่อนจาก แล้วชัยพฤกษ์หรือ Cassia fistula L. เป็นสมาชิกของ subfamily ไหนเอ่ย ถ้าอ่านดีๆก็จะเจอคำใบ้ครับ สำหรับฉบับนี้ต้องกล่าวคำว่า สวัดดีครับ สวัดดีปีใหม่ พุทธศักราช 2544

References
1. K. Larsen, S.S. Larsen and J.E. Vidal. 1984. Leguminosae- Caesalpinioideae. Flora of Thailand, volume 4 part 1.
2. I.C. Nielsen. 1985. Leguminosae-Mimosoideae. Flora of Thailand, volume 4 part 2.
3. C. Niyomdham. 1994. Key to the genera of Thai papilionaceous plants. Thai Forrest Bulletin (BOT). 22:26-88.
4. RBGKew. 1995. Advances in Legume Systematics, part 7 phylogeny.
5. W.S. Judd, C.S. Campbell, E.A. Kellogg and P.F. Stevens. 1999. Plant Systematics: A Phylogenetic Approach. Sinauer, Massachusetts.