ศูนย์สื่อสารวิทยาศาสตร์ไทย…สะพานความรู้สู่สาธารณชน
หน้าที่ 1 - ประเด็นร้อน
จุมพล เหมะคีรินทร์
โลกเราทุกวันนี้ มีเหตุการณ์ต่างๆ เกิดขึ้นมากมายนะครับ และมีเกิดขึ้นทั่วทุกมุมโลก จนกลายเป็นข่าวสารที่ได้รับการถ่ายทอดไปสู่ผู้บริโภคอย่างมีประสิทธิภาพ โดยอาศัยเทคโนโลยีด้านไอซีที หรือเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารที่มีความเจริญก้าวหน้าไปมากในปัจจุบัน ในสังคมไทย ข่าวด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ดูเหมือนจะน่าไม่ตื่นเต้นหรือเป็นที่สนใจเท่ากับข่าวการเมือง ข่าวอาชญากรรม ข่าวสังคม ข่าวบันเทิง หรือข่าวกีฬา
แต่ถึงกระนั้นก็ตาม เรื่องราวของวิทยาศาสตร์ที่ปรากฏเป็นข่าว ก็ถือว่าเป็นการสะท้อนภาพได้ดีพอสมควร ถึงความก้าวหน้าของศาสตร์ในแวดวงทางวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรมต่างๆ ทั้งของไทยและเทศ เพื่อให้คนไทยได้รับรู้ ไม่ว่าจะเป็นข่าวความสำเร็จในการคิดค้นด้านงานวิจัยเรื่องต่างๆ การคิดค้นสิ่งประดิษฐิ์ใหม่ๆ หรือการค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ๆ เป็นต้น
ข่าวอีกประเภทหนึ่งที่น่าสนใจไม่น้อย นั่นก็คือข่าวประเภท “ความเชื่อ” ต่างๆ เช่น ข่าวการพบต้นไม้ประหลาดออกกิ่งก้านมีรูปร่างคล้ายพญานาค ข่าวการพบสัตว์แปลกๆ ที่มีรูปร่างหรือพฤติกรรมผิดไปจากธรรมชาติ หรือข่าวที่เกิดปรากฏการณ์ประหลาดต่างๆ ที่ดูน่าอัศจรรย์ราวกับมีอภินิหาร ซึ่งก็สร้างความน่าเชื่อถือ ความศรัทธา ให้ประชาชนพากันไปกราบไหว้หรือขอหวยกันเป็นจำนวนมาก...
เราไม่ควรด่วนสรุปหรือตัดสินว่านี่คือ “ความงมงาย” เพราะผู้กระทำอาจไม่มีข้อมูลอีกด้านหนึ่งในเชิงวิทยาศาสตร์ หรือในซีกของวิทยาศาสตร์เองก็อาจยังไม่ได้ไปพิสูจน์ให้เห็นแจ้ง หรือในเบื้องต้นนั้นยังไม่มีคำอธิบายที่ชัดเจนเพียงพอ ดังนั้น เราจึงยังเห็นภาพ หรือได้ยิน ได้ฟัง เรื่องการกราบไหว้ขอหวยเช่นนี้ปรากฏเป็นข่าวอยู่เป็นระยะๆ อย่างต่อเนื่องทางหน้าหนังสือพิมพ์หรือในทีวี... 
ข่าวประเภทหลังนี้มีความน่าสนใจไม่น้อยครับ เพราะสะท้อนให้เห็นถึงภาพของสังคมไทยได้เป็นอย่างดี ทั้งในมิติของการดำรงวิถีชีวิต ประเพณี วัฒนธรรม และความเป็นวิทยาศาสตร์ ของคนในสังคมว่าเป็นอย่างไร
จากที่เกริ่นมาซะยืดยาว ทั้งนี้ก็เพื่อจะบอกว่า การสื่อสารเรื่องราวเพื่อให้สาธารณชนได้มีความรู้ ความกระจ่าง และวิธีคิดที่เป็นวิทยาศาสตร์ในประเด็นข่าวสารต่างๆ ดังกล่าวมาแล้วข้างต้นนั้น นั่นล่ะครับ คือภาระหน้าที่ของ ศูนย์สื่อสารวิทยาศาสตร์ไทย (Thai Science Media Center) หรือ Thai SMC
ศูนย์ฯ แห่งนี้เป็นหน่วยงานใหม่ที่ตั้งขึ้นมาได้ระยะหนึ่งแล้ว อยู่ภายใต้สังกัดส่วนงานกลางของสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ตั้งขึ้นเพื่อต้องการให้เป็นตัวกลางในการติดต่อกับนักวิทยาศาสตร์ เพื่อให้ข้อมูลเพิ่มเติมแก่สื่อมวลชน ในกรณีที่มีข่าวประเด็นร้อนทางด้านวิทยาศาสตร์เกิดขึ้นในสังคมไทย หรือแม้จะเป็นแค่ข่าวอุ่นๆ ที่ไม่ถึงกับร้อน แต่ถ้ามีประเด็นเบื้องหลังข่าวที่เกี่ยวข้องกับวิทยาศาสตร์ที่น่าสนใจ เรื่องราวเหล่านี้ก็อยู่ในแนวทางที่ศูนย์ฯ จะขยายความหรือสื่อสารถึงประชาชนด้วยเช่นกัน การทำหน้าที่ในบทบาทเช่นนี้ จึงทำตัวเหมือนเป็น “สะพานความรู้” ครับ
ข่าวอะไรบ้างที่เป็นประเด็นร้อน แล้วเกี่ยวข้องกับวิทยาศาสตร์?
ตัวอย่างในอดีต ก็อย่างเช่นกรณีข่าวหนอนเจลอันโด่งดัง เชื่อว่าหลายคนคงยังจำ กันได้ นะครับที่ตอนแรกๆ ก็คิดว่าเป็นวัตถุประหลาด แต่ที่แท้คือเจลลดไข้นั่นเอง นอก จากนี้ ยังมีข่าวที่เกี่ยวข้องกับ บรรดาพืชและสัตว์ หรือปรากฏการณ์แปลกประหลาด ดังกล่าว แล้วข้างต้น ข่าวเกี่ยวกับ ปรากฎการณ์ทาง ดาราศาสตร์ ข่าวด้าน เทคโนโลยีทาง การแพทย์ ด้านธรณีวิทยา ฯลฯ หรือ อย่างเมื่อไม่นานมานี้คือข่าวเกี่ยวกับตัว เรือดบนรถไฟข่าวเหล่านี้มีข้อมูลเพิ่มเติมทางด้านวิทยาศาสตร์อย่างไรบ้าง เป็นหน้าที่ของ ศูนย์ฯ แห่งนี้ครับที่จะหานักวิทยาศาสตร์ นักสื่อสารวิทยาศาสตร์ มาอธิบาย มาให้ข้อมูล ให้ความคิดเห็น ประกอบเพิ่มเติม ซึ่งอาจจะกระทำ โดยผ่านสื่อมวลชน หรือศูนย์ฯ ทำเป็นแผ่นความรู้ (fact sheet)หรือ บทความเผยแพร่ ผ่านสื่อสู่สาธารณชน (เช่น บทความเรื่อง “มหันตภัย พายุไซโคลนนาร์กีส”ที่เผยแพร่ผ่าน ทางเว็บของวิชาการดอทคอมแห่งนี้)
ในบทบาทต่อมาของศูนย์ฯ คือทำหน้าที่เป็น “กระบอกเสียง” นั่นคือศูนย์ฯ จะคอยติดตามความเคลื่อนไหว ของวิทยาการ ความก้าวหน้าต่างๆ ทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี รวมถึงงานวิจัยต่างๆ ทั้งของในประเทศและต่างประเทศ แนวโน้มขององค์ความรู้ใหม่ๆ หรือนวัตกรรมต่างๆ ที่อาจจะส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทย สังคมไทยในอนาคตอันใกล้หรือในระยะยาวก็ตาม ศูนย์ฯ ก็จะนำมาบอกกัน หรือจัดเสวนาหรือเวทีอภิปรายเป็นระยะๆ อย่างต่อเนื่อง
บทบาทสุดท้ายนั่นคือการทำหน้าที่เป็น “ใยแมงมุม” ครับ นั่นคือการหาสมาชิกเพื่อเป็นเครือข่าย โดยเฉพาะการเชิญชวนให้นักวิทยาศาสตร์ นักวิจัย หรือนักสื่อสารวิทยาศาสตร์ที่มีความรู้ ความเชี่ยวชาญในสาขาต่างๆ มาร่วมเป็นสมาชิกเครือข่าย เพื่อศูนย์ฯ จะได้จัดทำฐานข้อมูล เพื่อสร้างเป็นคลังความรู้ตัวบุคคล เพื่อช่วยให้ข้อมูลแก่สาธารณชน... ส่วนอีกฟากหนึ่ง ก็คือเชิญชวนให้สื่อมวลชน เยาวชน และบุคคลทั่วไป เข้ามาสมัครเป็นสมาชิกเครือข่ายเช่นกัน ฟรีนะครับ เพื่อรับรู้ข่าวสารที่ศูนย์ฯ จะสื่อสารและส่งข่าวสารไปให้ (โดยทางอีเมล)
ภารกิจหลักดังที่กล่าวมานี้ทำเพื่ออะไร?
จากบทบาททั้งสามประการดังที่กล่าวมา คือเป็น สะพานความรู้ กระบอกเสียง และใยแมงมุม เป้าหมายสูงสุดก็คือ เพื่อต้องการเป็นฟันเฟืองตัวหนึ่งที่นำพาสังคมไทยไปสู่สังคมที่ใช้ความรู้ โดยเฉพาะความรู้ทางด้านวิทยาศาสตร์เป็นฐานหรือเป็นหลักยึด นั่นเองครับ
วิทยาศาสตร์ อาจจะไม่ใช่ยาวิเศษที่จะให้คำตอบหรือแก้ปัญหาได้ทุกอย่าง แต่วิทยาศาสตร์ก็ให้วิธีคิดที่เป็นเหตุเป็นผล ทำให้เราแก้ปัญหาหลายๆ อย่างได้ ทำให้เราไม่ตื่นตระหนกจนขาดสติกับสิ่งใหม่ๆ ที่ต้องเผชิญ เพราะกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ช่วยให้เรารู้จักคิดวิเคราะห์เพื่อหาคำตอบอย่างมีระบบ
หวังว่าท่านทั้งหลายคงจะได้รู้จักกับศูนย์สื่อสารวิทยาศาสตร์ไทยหรือThai SMC มากยิ่งขึ้น และโอกาสนี้ก็ขอเชิญชวนผู้สนใจในกิจกรรมของศูนย์ฯ ทุกท่านครับ โดยเฉพาะน้องๆ เยาวชนและแฟนๆ เว็บวิชาการดอทคอม ร่วมสมัครเป็นสมาชิกเครือข่าย เพื่อรับข่าวสารความรู้และข่าวการจัดกิจกรรมต่างๆ ของศูนย์ฯ ได้ฟรี โดยแจ้งความจำนงมาที่ thaismc@nstda.or.th ครับ หรือที่ ศูนย์สื่อสารวิทยาศาสตร์ไทย สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ 111 อุทยานวิทยาศาสตร์ประเทศไทย ถ.พหลโยธิน ต.คลองหนึ่ง อ.คลองหลวง จ.ปทุมธานี 12120 โทรศัพท์ 0 2564 7000 ต่อ 1460, 1461 โทรสาร 0 2564 7140