เรื่องของ “กระป๋อง”

บทความโดย :   ผศ.ดร.สุกรี สินธุภิญโญ
    หลายท่านที่เห็นหัวข้อเรื่องของผมในวันนี้ คงมีอาการงงระคนสงสัยเล็กน้อย ว่า “กระป๋อง” มาเกี่ยวอะไรกับคอมพิวเตอร์ เรื่องที่ผมกำลังจะเล่าให้ทุกท่านได้ฟังในวันนี้ เป็นเรื่องราวของการใช้สัญลักษณ์ในแวดวงคอมพิวเตอร์ ครับ ก็อาจเป็น เพราะ ได้รับอิทธิพลจากสถานการณ์รอบข้างที่ในช่วงนี้ประเทศเรามีการใช้สัญลักษณ์กันบ่อย ทั้งใช้สัญลักษณ์ผ่านสีผ่านคำ หรือแม้กระทั่งผ่านการกระทำ และสัญลักษณ์ที่เรารับรู้ได้เหล่านี้มักมีความหมายที่ซ่อนอยู่ลึกลับซับซ้อนกว่าสิ่งที่เราเห็นมากมายนัก
   ผมเลยนึกถึงคำว่า Semiotics หรือสัญศาสตร์ขึ้นมา สัญศาสตร์นี้เป็นการศึกษาเกี่ยวกับเรื่องของการใช้ตัวของสัญลักษณ์เอง รวมถึงความหมายที่ซ่อนอยู่ของสัญลักษณ์เหล่า นั้น โดยตัวของสัญลักษณอาจเป็นรูปภาพ ตัวอักษร หรือแม้กระทั่งคำที่ใช้กันอยู่ในชีวิตประจำวัน เพราะทั้งหมดนี้ เป็นรูป แบบที่เป็นตัวแทนของความหมายบางอย่าง
   ในทางคอมพิวเตอร์แล้ว มีการนำศาสตร์ทางด้านนี้มาใช้กับการออกแบบหน้าจอ หรือออกแบบส่วนต่อประสานระหว่างคน กับคอมพิวเตอร์ เพราะว่า ในการทำงานกับคอมพิวเตอร์มีการใช้สัญลักษณ์ในรูปแบบของไอคอน (icon) กันมาก หรือแม้ กระทั่งมีการ “ขอยืม” คำที่คุ้นเคยกันดีเพื่อมาเป็นตัวแทนของการกระทำบางอย่างกับคอมพิวเตอร์เช่นกัน ก็เพราะเหตุว่า การทำงานของคอมพิวเตอร์ที่เราท่านคุ้นกันดี จะต้องมีปุ่มหรือมีอะไรสักอย่างเพื่อให้เราสั่งงานใช่ไหมครับ และเจ้าสิ่งนั้นจะ ต้องเป็นสิ่งที่สื่อความหมาย และเป็นการสื่อที่ดีเสียด้วย เช่น ถ้าตำแหน่งใดบนหน้าเว็บเพจอันหนึ่ง จะสามารถคลิกเพื่อลิงก์ ไปยังหน้าอื่นๆได้ ตัวอักษรตรงบริเวณนั้นจะแตกต่างจากบริเวณอื่น และต้องทำให้ผู้ใช้ “รู้สึก” ได้ว่า สามารถกระทำการ
   บางอย่างกับตัวอักษรเหล่านั้นได้ เช่น ใช้เป็นตัวอักษรขีดเส้นใต้สีน้ำเงิน และเมื่อมีการคลิกเพื่อไปยังหน้านั้นเรียบร้อยแล้ว ตัวอักษรเหล่านั้นจะยังคงมีขีดเส้นใต้อยู่ แต่เปลี่ยนเป็นสีที่ซีดจางลง เป็นต้น แล้วทั้งหมดข้างต้นนี้เกี่ยวอะไรกับ “กระป๋อง” ครับ อย่างที่เขียนไว้ตอนต้นว่า ในแวดวงคอมพิวเตอร์นั้นมีการขอยืมการกระทำหรือคำพูดที่คุ้นเคยกันดีมาใช้เพื่อ “สื่อความ หมาย” ให้ผู้ใช้ “เข้าใจ” ถึงการกระทำต่างๆ ดังนั้น การลบไฟล์ในคอมพิวเตอร์เองก็เช่นกันครับ ในระบบปัจจุบันทั้งระบบ ปฏิบัติการวินโดวส์และแมคอินทอชใช้การสื่อความหมายผ่านสองสิ่งที่คล้ายกันแต่อาจไม่เหมือนกัน                            
                                                
นั่นคือ วินโดวส์ใช้คำว่า Recycle Bin หรือถังขยะรีไซเคิลตามรูปด้านซ้าย ในขณะที่แมคอินทอชใช้คำว่า Trash เพื่อสื่อถึง ตะกร้าขยะ ส่วนหัวข้อบทความนี้ใช้คำว่า “กระป๋อง” ก็เพราะไม่อยากใช้คำที่โอนเอียงไปทางวินโดวส์หรือแมคอินทอช ซึ่ง อาจไม่เป็นธรรมกับอีกฝ่ายหนึ่ง (เห็นไหมครับว่า การเลือกใช้คำก็สามารถตีความออกไปได้ไกลกว่าตัวคำเองเสมอ)
   เราเคยนั่งคิดกันไหมครับว่า ถ้ามีการใช้กระป๋องขยะเพื่อสื่อถึงการลบไฟล์ แล้วทำไมวินโดวส์ถึงเลือกใช้ทั้งตราสัญลักษณ์ และทั้งคำพูด “รีไซเคิล” มาเพิ่มเข้าไปให้เป็นคุณสมบัติพิเศษของตัวเองอีก ในขณะที่ข้างแมคอินทอชใช้แค่รูปตะกร้าแล้วก็ มีขยะอยู่ในนั้น คำตอบของคำถามข้างบนนี้ สามารถตอบได้โดยการถามตัวเองด้วยคำถามใหม่ “ถ้าคุณไม่เคยใช้คอมพิวเตอร์มาเลย คุณ จะกล้าลากไฟล์ไปทิ้งไว้ในรูปไหนมากกว่ากันครับ” หลายท่านอาจจะรู้สึกว่า ลากไปทิ้งไว้ในวินโดวส์ด้านซ้ายน่าจะปลอดภัยกว่า เพราะมันรีไซเคิลได้ (ถ้าจะหมายความตรงตัว มันคงจะถูกรีไซเคิลกลับมาในอีกสภาพหนึ่ง) แต่ถ้าลากไปทิ้งในแมคอินทอชทางด้านขวา เรายังไม่รู้ว่ามันจะเอากลับมาได้ หรือไม่ หรือจะเอากระดาษที่ขยำทิ้งไปแล้ว กลับมาคลี่แล้วใช้ได้ใหม่ ทั้งที่ตามการกระทำจริงๆ ในระบบปฏิบัติการทั้งคู่ มัน สามารถถูกนำกลับมาใช้ได้ในสภาพเหมือนเดิมทุกประการ เห็นไหมครับว่า แค่เรื่องกระป๋องขยะ ผู้ออกแบบก็ยังสื่อความหมายกันได้อย่างลึกซึ้งและไม่ตรงตัว “แล้วจะเราตีความตรงตัวกับคำบางคำที่ถูกเลือกมาใช้เพื่อสื่อความหมายทางการเมืองได้ อย่างไร...จริงไหมครับ”